RUDNIK I TERMOELEKTRANA GACKO

Stanje zaštite životne sredine u okolini R i TE Gacko (novembar, 2001.)

TE Gacko je elektrana blokovskog tipa instalisane snage 300 MW. Kao gorivo koristi lignit iz PK Gračanica, čija je godišnja  potrošnja 1.800.000 t. Sadržaj supmora u uglju je 1,33% i on se isključivo koristi za sagorjevanje u kotlu TE u količini  od 300-350 t/h. Sagorijevanjem uglja se izdvaja prosječno oko 79 t/h pepela i šljake što ukupno iznosi 420.000 godišnje. U toku eksploatacije uglja kontinuirano se vrši iskop otkrivke i međuslojne jalovine, koja se odlaže sa dva kontinualna sistema BTO I i BTO II, te diskontinuiranim sistemom na istočno i zapadno spoljašnje odlagalište. Do sada je na ova odlagališta odloženo oko 38.000.000 m3 otkrivke. Pored svih odlagališta u rudniku se nalaze i dva unutrašnja odlagališta i to: Unutrašnje odlagalište I i Unutrašnje odlagalište II. Otkrivka je hemijski inertan materijal i osnovno zagađenje od deponije otkrivke je prašina i erozija tla.

Od početka rada TE, 1982. godine, pa do 1992. godine, pepeo se kamionskim transportom odlagao na deponiji Dražljevo udaljenoj 7 km od lokacije TE. Deponija Dražljevo je zapunjena i na njoj je odloženo oko 3,5 miliona tona pepela. Zauzima površinu oko 18 ha. Trenutno su u toku pripreme za njenu trajnu konzervaciju mada je i sama priroda doprinjela djelimičnoj. Primjetni su erozioni kanali koji usmjeravaju vodu od vrha do podnožja deponije pri čemu se tim kanalima odnosi znatan sloj humusa.

Od 1992. godine odlaganje pepela se vrši u eksploatisani dio rudnika. Deponovani pepeo je hazardni materijal sa visokom sadržajem CaO (oko 70%), zbog čega kontaminira vodu ako je sa njom u kontaktu i čini baznu sredinu pH 13. To je evidentan ekološki problem, obzirom da se viškovi voda izbacuju u recipijent rijeka Gračanice i Mušnice, pa dalje u slivno područje akumulacije Bileća rijeke Trebišnjice. Akumulacija Bileća je najveća vještačka akumulacija na Balkanu, a rijeka Trebišnjica najveća ponornica u Evropi i taj sliv je osnovni rezervoar pitke vode u regionu. Trenutno se deponovanje pepela vrši na improvizovani način, koji nije usaglašen niti odobren od institucija Bosne i Hercegovine i potrebno je izvršiti implementaciju projekta odlaganja pepela u vidu guste hidromješavine koji zadovoljava sve zakonske i tehnološke zahtjeve i kojim se u potpunosti ispunjavaju traženi ekološki standardi. Pretpostavlja se da je rasipanjem pepela od strane vazdušnih masa ugrožen prostor 15 puta veći od deponije.

Analiza uticaja gasovitih polutanata iz TE Gacko na zagađenje okoline pokazala je slijedeće:

  • TE je vrlo mali izvor SO2. Veliki dio sumpora iz uglja se vezuje u pepelu, tako da izlazna koncentracija SO2 u dimnom gasu iznosi 845 mg/m3, što je blisko datim ograničenjima u pogledu emisije (tabela 2);

  • procjena emisije azotnih oksida (Nox) 700 mg/Nm3 daje koncentracije u okolnoj atmosferi relativno u okviru dozvoljenih graničnih vrijednosti u svijetu do 650 mg/Nm3;

  • emisija čestica letećeg pepela je bila preko dozvoljene vrijednosti do ugradnje elektrofiltera ime je svedena ispod graničnih vrijednosti;

  • zaprašivanje okolnog prostora na sistemu za dopremu uglja je uglavnom lokalnog karaktera bez većeg uticaja na okolinu;

  • količina zauljenih voda iznosi 40 m3/dan sa koncentracijom uglja od 100mg/l sa manjom količinom suspendovanih čestica;

  • otpadne vode od regeneracije (394 m3/dan) neutrališu se i zajedno sa otpadnim vodama od dekarbonizacije (37 m3/h), hlađenja šljake (75 m3/h) i otpadnim vodama od pranja kotlovskog postrojenja i odmuljivanja rashladnog tornja (130 m3/h),  predstavljaju i pored preduzetih mjera realan izvor mogućeg zagađenja, kako površinskih tako i podzemnih voda.

Tabela 1  Emisioni parametri TE Gacko

Karakteristika - parametar

Jedinica mjere TE Gacko
Broj dimnjaka kom 1
Visina dimnjaka m 160
Izlazni prečnik dimnjaka m 8,
Potrošnja goriva t/h 312
Izlazna brzina dimnih gasova m/s 11
Temperatura dimnih gasova 0C 170
Protok dimnih gasova (suvih pri normalnim uslovima) m3/s 277
Emisija SO2 g/s 234
Emisija NOx g/s 194
Emisija pepela g/s 163
Koncentracija SO2 u dimnom gasu mg/m3 845
Koncentracija NOx u dimnom gasu mg/m3 700
Koncentracija čestica u dimnom gasu mg/m3 590

U tabeli 1 su dati emisioni parametri TEGacko prije ugradnje elektrofiltera. Emisija SO2 izračunata je na osnovu procenta sagorljivog sumpora u uglju, tj. na osnovu sadržaja sumpora u uglju i vezanog sumpora u pepelu. Emisije NOx su procijenjene na osnovu karakteristika uglja (sadržaj azota 0,3-0,75%), temperature u ložištu u zoni sagorijevanja (1250-13200C) i duž gasnog trakta (≈9000C ispred konvektivnog pregrijača pare) i količine vazduha u ložištu (višak vazduha je 1,06-1,18) i na izlasku iz ložišta (1,35-1,4) na vrijednosti u opsegu 600-800 mg/m3.

Tabela 2    Emisione norme

  EEC (1998)

SRJ (1997)

Snaga kotla MW Snaga kotla MW
50-100 100-500 >500 1-50 50-300 >300
Čestice 100 100 50 150 100 100
Ugljenmonoksid 250 250 250 250 250 250
Azotni oksidi 650(2) 650 650 1000 800 450
Sumpor dioksid 2000 (1) 400 2000 1450 650
Hloridi 200 100 100 200 200 100
Fluoridi 30 15 15 30 15 15

PRIJEDLOZI MJERA ZAŠTITE ŽIVOTNE SREDINE RiTE GACKO

TE Gacko

  • Nakon ugradnje elektrofiltera očekuje se da je u potpunosti riješen problem emisije čestica. Potrebno je vršiti kontinualno mjerenje izduvnih gasova, a podatke dostavljati Direkciji za investicije i razvoj ERS.

  • Praćenje kvaliteta voda treba da se radi u pijezometrima. Ugraditi pijezometre na najkritičnijim mjestima u okviru elektrane: u blizini zgrade HPV, bazena za prikupljanje otpadnih neprečišćenih voda, mjesta pripreme pepela i šljake za transport i dr.

Rudnik Gacko

  • Završiti rakultivaciju deponije Dražljevo (rekultivisati preostali dio kao i sanirati erozione kanala nanošenjem većeg sloja humusa po cijeloj površini deponije), POWER III.

  • Izvršiti rekultivaciju unutrašnjeg odlagališta pepela (tehničku, agrotehničku i biološku rekultivaciju), kao i rekultivacije odlagališta jalovine (POWER III).

  • Atmosferske vode i eventualni nivo voda iz tehnološkog procesa prihvatiti drenažnim sistemom iznad hidroizolacijske folije, sprovesti u sabirni bunar i vratiti u tehnološki proces recirkulacije.

  • Potrebno je da se preko mreže pijezometrijskih bušotina oko deponije i u deponiji kontroliše nivo i kvalitet vode.

  • Predložiti ZDP HET, kao trećem licu, da na hidrološkom i hidrauličnom mjernom profilu "Srđević" formira hemijsku osmatračnu stanicu za kontrolu osobina vode koja protiče. U ovom profilu se pojavljuju sve površinske i podzemne vode sa gornjeg dijela sliva da bi veoma brzo ponirala i pojavljivala se na vrelima rijeke Trebišnjice.

 

UTICAJ TE GACKO I OTPADNIH VODA BILEĆE NA VODE SLIVA RIJEKE TREBIŠNJICE

Rudnik i Termoelektrana Gacko predstavljaju jedan od značajnijih energetskih objekata od čije raspoloživosti zavise i ukupne energetske prilike u Republici Srpskoj. S obzirom na klimatske karakteristike i vegetaciju ovaj kraj je poljoprivredno-stočarski i prije izgradnje termoelektrane područje je smatrano za praktično nezagađeno. Kako je područje Gacka primarna zona vodosnabdijevanja naselja nizvodno, nikakvo zagađivanje površinskih i podzemnih voda se ne smije dozvoliti. Hidrografsku mrežu šireg i užeg područja Gatačkog ugljenog bazena čini rijeka Mušnica sa pritokama Gračanicom, Gojkovića potokom i većim brojem bezimenih potoka. Rijeka Mušnica je glavni recipijent površinskih voda, a nastaje od potoka Vrba i Jasenovačkog potoka. Ispod Srđevića rijeka Mušnica prima svoju posljednju pritoku Gojkovića potok. Napuštajući Veliko gatačko polje kod Srđevića rijeka Mušnica ulazi u ponorsku zonu i zavisno od vodostaja ponire preko niza ponora, počev od ponora zvani Jama, pa do Šabanovih ponora u Malom polju. Utvrđeno je da vode rijeke Mušnice podzemnim putem za vrijeme visokih vodostaja otiču prema hipsometrijski nižim poljima, Cerničkom i Fatničkom, gdje iz Fatničkog polja oko 75% ovih voda odlazi na izvorište Trebišnjice (za oko 5-23 dana), a drugi dio voda odlazi u Bregavu. Za vrijeme niskih vodostaja cjelokupna količina voda odlazi prema Trebišnjici.

Termoelektrana se nalazi na samom vrhu slivnog područja rijeke Trebišnjice, tako da štetni produkti koji se javljaju pri izgaranju uglja u termoelektrani direktno prijete nizvodnom području. Danas se čvrsti ostaci sagorijevanja lignita u kotlu termoelektrane - pepeo i šljaka, deponuju na unutrašnje odlagalište (I i II) površinskog kopa Gračanica, koje se nalazi u sklopu polja "A". Ovaj pepeo je poznat kao hazardna sirovina, a njegov hemijski sastav je prikazan u tabeli.

Parametar PK Gračanica %
SiO2 8,08
Fe2O3 2,00
Al2O3 6,69
CaO 66,25
MgO 3,50
SO3 7,91
P2O5 0,37
TiO2 0,49
Na2O 0,32
K2O 0,95
gubitak žarenj. 3,17

Po svom sastavu pepeo je oko 70% CaO, a sadrži i čitav niz teških metala (Mn, Fe, Co, Ni, Cu, Zn, Ga, As, Rb, Sr, Zr). Pepeo se odlaže u kasete zaštićene folijom, ali da bi zaštita bila potpuna moraju se znati njeni efekti, odnosno neophodno je pravovremeno otkriti svaki defekt na sistemu zaštite.

Shodno tome, predviđen je sistem posebnih mjera osmatranja koje trebaju da ukažu na efikasnost zaštite, stepen i mjesto eventualnog zagađenja. Osnovni sistem kontrole zagađenja voda svodio bi se na kontrolu vode u Srđevića klancu. Naime, dinamika podzemnih voda je takva da se sve dinamičke podzemne vode iz Gatačkog polja pojavljuju na površini u Srđevićima, te se miješaju sa površinskim vodama i odatle ponovo poniranjem dospijevaju u podzemne slojeve. 1997. godine od strane HET-a je izvršeno uzorkovanje voda u Gatačkom polju da bi se odredilo "nulto stanje", pošto TE Gacko nije radila duže od godinu dana.

Uzorkovanje je izvršeno na 12 lokaliteta. Teški metali i rijetke zemlje su određivani u laboratoriji Geoinstituta u Beogradu, a ostali parametri u laboratoriji HET-a. Pošto su prethodnih dana padale kiše svi uzorci pokazuju veliko zamućenje i veliku količinu suspendovanih materija. To se naročito odnosi na neke bušotine (PB-53, PB-18). Bušotine PB-10 i PB-25/1 pokazuju i veliku pH vrijednost, a sabirna voda VSA2 pokazuje najveću mineralizaciju (640 mS/cm). Ostali parametri su u granicama očekivanih. To se odnosi na teške metale i rijetke zemlje, gdje je većina ispod granice osjetljivosti instrumenata sakojima su određivani. To se ne odnosi na Zn koji je detektovan kod većine bušotina u velikoj količini. Pošto ga ne nalazimo ni u sabirnoj vodi, ni u Mušnici, valja pretpostaviti da potiče od pocinčanih cijevi koje su ugrađene u pijezometre.

Potrebno je napomenuti da u Gračanici i Mušnici, osim boje, mutnoće i suspendovanih materija, svi ostali paramteri koji su rađeni kreću se u granicama normale. Paralelno su urađena radiometrijska određivanja a i b aktivnosti na kompozitnim uzorcima sa ovog područja. Svi rezultati pokazivali su aktivnost manju od osjetljivosti instrumenata sa kojima je određivanje vršeno.

Grad Bileća, sa oko 15.000 stanovnika, ima veoma slabo razvijen kanalizacioni sistem. Sve otpadne vode, posredno ili neposredno, dospijevaju u akumulaciju Bilećko jezero. Fabrika tepiha Bilećanka je prije rata bila jedan od najvećih potrošača vune u bivšoj Jugoslaviji. Godišnje se prerađivalo oko 150.000 tona vune. Fabrika je imala primarni prečistač kojije odvajao lanolin i boje. Za vrijeme rata prečistač je havarisan tako da se otpadne vode direktno izlijevaju u akumulaciju Bilećko jezero. Iako fabrika danas radi sa smanjenim kapacitetom neophodno je prečistač dovesti u funkciju.

Izgradnjom brane Grančarevo formirana je akumulacija Bileća, najveća vještačka akumulacija na Balkanu koja pri maksimalnoj koti sadrži 1,3x109 m3 vode i kao takva predstavlja moćnu vodenu prepreku između uzvodnih zagađivača i korisnika vode nizvodno od brane Grančarevo. Najnepovoljniji slučaj zagađenja se može pojaviti u periodu malih voda u rijeci Mušnici i kod prazne akumulacije Bileća, dok pri punoj akumulaciji u vlažnom periodu godine koncentracija zagađenja se u velikoj mjeri razblažuje, pa je prema tome pozitivan uticaj akumulacije očigledan. S obzirom na veličinu akumulacije i njeno višenamjensko korišćenje (snabdijevanje vodom Trebinja, Herceg Novog, Dubrovnika i šire regije) uz pomenute činjenice da se nalazi na nižoj koti u odnosu na velike potencijalne zagađivače (TE Gacko, grad Bileća i njegove otpadne vode sa kompletnom industrijom), neophodno je detaljno i sistematsko praćenje kvaliteta vode u akumulaciji sa kvantifikacijom izvora zagađenja i nutritijenata i razradom odgovarajućih mjera zaštite.

Laboratorija HET-a je i do sada redovno vršila kontrolu, međutim ta istraživanja nisu bila dovoljna da bi odgovorila na mnoge procese koji su se dešavali u akumulaciji (cvjetanje algi-Oscilatoria Rubens). Zbog toga je 1990. napravljen program detaljnog ispitivanja akumulacije koji bi obuhvatio hidrološka, hidrodinamička, fizička, hemijska i biološka istraživanja. Ovaj program, u prvoj godini, bio bi sužen samo na radove koji će poslužiti za dobijanje osnovnih informacija o trofičnom statusu akumulacije i sezonskim varijacijama kao i godišnjem bilansu nutrijenata. To je i prva faza programa koja bi trajala godinu dana, a za koje vrijeme bi bilo omogućeno kontinuirano praćenje osnovnih parametara po istoj metodologiji, proširivanje programa potrebnim biocenološkim istraživanjima za slijedeće faze. Druga faza programa bi trajala tri godine, za koje vrijeme bi se na osnovu prvog godišnjeg izvještaja izvršilo modeliranje procesa i izrada prijedloga sanacionih mjera u slivu i samoj akumulaciji. Te mjere bi bile definisane u završnoj studiji kojom bi se odredio i način upravljanja kvalitetom voda u akumulacji i dalji put i metodologija praćenja kvaliteta.

ZAKLJUČCI

Položaj TE Gacko na vrhu slivnog područja rijeke Trebišnjice, tj. u primarnoj zoni vodosnabdijevanja nizvodnih naselja ovog područja, sa svojim ostacima od sagorijevanja lignita, predstavlja velikog potencijalnog zagađivača. Shodno tome,potrebno je uspostaviti sistem posebnih mjera osmatranja koje trebaju da ukažu na efikasnost zaštite, stepen i mjesto eventualnog zagađenja. Osnovni sistem kontrole zagađenja voda svodio bi se na kontrolu voda u Srđevića klancu. To znači, potrebno je ugraditi stalnu automatsku monitoring stanicu sa kontinualnim praćenjem nekih parametara. Vršilo bi se stalno kontrolisanje nivoa podzemnih voda u pijezometrima za određivanje pH i provodljivosti. Jednom mjesečno uzorkovala bi se voda sa više lokaliteta i određivali svi bitni fizički i hemijski parametri. Bilo bi potrebno odrediti i neke metale (najmanje dva puta godišnje).

Akumulacija Bilećko jezero treba da bude predmet stalnog monitoringa (osnovnih fizičko-hemijskih i bakterioloških parametara). Takođe, bitno je stalno praćenje trofičnosti jezera. Najmanje jednom godišnje trebalo bi vršiti kontrolu teških metala (onih koji se nalaze u pepelu).

Da bi se zaštitio kvalitet vode od pogoršanja koja se u budućnosti mogu očekivati, osim stalnih ispitivanja, neophodno je obezbijediti adekvatne mjere zaštite ne samo u izvorišnoj zoni i orografskom slivu, nego i u cijelom podzemnom slivu, koji je nekoliko puta veći od orografskog, a prostire se na teritoriji opština Gacko i Bileća i dijelom na teritoriji Nevesinja, Trebinja i Nikšića. Tu bi najvažnije bilo obezbijediti sigurno odlaganje pepela iz TE Gacko, kao i izgradnja kanalizacionog sistema i prečistača otpadnih voda u Bileći.

 

Vrh stranice